Zemsta faraona – co to jest i jak jej uniknąć?

Zemsta faraona to potoczne określenie biegunki podróżnych, czyli ostrej infekcji przewodu pokarmowego. Najczęściej wywołuje ją bakteria Escherichia coli, a typowe dolegliwości trwają od 3 do 5 dni. W dalszej części artykułu wyjaśniamy, skąd bierze się ta choroba, jakie daje objawy i jak jej unikać.

Czym jest zemsta faraona i skąd się bierze?

Zemsta faraona, znana też jako klątwa faraona lub zemsta Montezumy, to zespół ostrych dolegliwości żołądkowo-jelitowych. Nie jest to zwykłe zatrucie pokarmowe, choć objawy bywają podobne. Do zakażenia dochodzi najczęściej przez spożycie skażonej wody lub żywności, a także przez kontakt z brudnymi rękami.

U podróżnych z Europy flora bakteryjna jelit nie jest przyzwyczajona do miejscowych drobnoustrojów. Dodatkowo zmiana rytmu posiłków i egzotyczne potrawy obciążają układ pokarmowy. Mimo to bezpośrednią przyczyną choroby są patogeny, a nie sama zmiana diety. Choroba szerzy się drogą fekalno-oralną, przenosząc się przez skażone powierzchnie, wodę lub jedzenie, a nie przez samo przebywanie w jednym pomieszczeniu.

Które patogeny wywołują zemstę faraona?

Za 80 procent przypadków odpowiadają bakterie, a za 20 procent wirusy. Najczęściej izoluje się Escherichia coli, w tym enterotoksyczne i enteroagregacyjne szczepy tego drobnoustroju. Rzadziej pojawiają się Campylobacter, Shigella, Salmonella, Aeromonas oraz Vibrio. W ciężkich zakażeniach wywołanych przez Escherichia coli śmiertelność bywa szacowana na 8–35 procent, szczególnie tam, gdzie dostęp do opieki medycznej jest utrudniony.

Wśród wirusów chorobę wywołują rotawirusy, norowirusy oraz wirus zapalenia wątroby typu A. Z pasożytów przewód pokarmowy atakują między innymi Giardia lamblia i Entamoeba histolytica. Wszystkie te zarazki szerzą się głównie drogą fekalno-oralną, dlatego higiena ma tak duże znaczenie.

Gdzie ryzyko zakażenia jest największe?

Biegunka podróżnych występuje przede wszystkim w Afryce, na Bliskim Wschodzie, w Ameryce Łacińskiej i Azji Południowo-Wschodniej. Co roku dotyka od 30 do 70 procent osób wyjeżdżających za granicę. Nawet w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej około 10 procent podróżnych miewa podobne dolegliwości.

Szczególnie często mówi się o tej chorobie w kontekście Egiptu, ale także Turcji, Tajlandii, Indii, Meksyku, Dominikany, Filipin i Tanzanii. W wielu z tych miejsc woda z kranu nie nadaje się do picia ani do mycia zębów.

Jakie objawy daje biegunka podróżnych?

Pierwsze symptomy pojawiają się zwykle po 2–3 dniach od przyjazdu. Okres wylęgania trwa od kilku godzin do 3 dni, chociaż przy zakażeniach wirusowych lub pasożytniczych może wydłużyć się nawet do 30 dni.

Dominują częste, wodniste stolce – od 3 do 5 razy na dobę lub więcej. O biegunce mówi się wtedy, gdy w ciągu doby występują co najmniej trzy luźne stolce. Do tego dochodzą skurcze i bóle brzucha, wzdęcia, nudności, wymioty oraz niekiedy gorączka.

Typowa choroba trwa 3–4 dni, choć u niektórych osób objawy utrzymują się do tygodnia. U około 20 procent chorych dolegliwości są na tyle silne, że konieczne jest pozostanie w łóżku przez 1–2 dni. U około 2 procent objawy przeciągają się znacznie dłużej.

Utrata płynów prowadzi do bólu głowy, osłabienia i zawrotów głowy. W poważniejszych przypadkach dochodzi do ciężkiego odwodnienia, kwasicy metabolicznej, zespołu hemolityczno-mocznicowego, a niekiedy także poinfekcyjnego zespołu jelita drażliwego. Jeśli w stolcu pojawi się krew lub śluz, potrzebna jest szybka pomoc medyczna.

Jak zapobiegać zemście faraona?

Podstawą profilaktyki jest higiena żywienia i higiena osobista. W regionach o podwyższonym ryzyku nawet drobne zaniedbanie może doprowadzić do zakażenia. Ważne jest też stopniowe przyzwyczajanie układu pokarmowego do nowych smaków.

Jak bezpiecznie jeść i pić w podróży?

Największym źródłem zakażeń jest woda. Należy pić wyłącznie wodę butelkowaną lub przegotowaną i sprawdzać, czy butelka była fabrycznie zamknięta. Wody z kranu nie powinno się używać do mycia zębów, płukania owoców ani przygotowywania posiłków.

Najbezpieczniejsze są potrawy podgrzane do co najmniej 60 stopni Celsjusza. Wysoka temperatura niszczy większość drobnoustrojów chorobotwórczych. Zimne przekąski, surowe warzywa i owoce bez skórki oraz napoje z kostkami lodu wiążą się z większym ryzykiem.

Jak dbać o higienę rąk i naczyń?

Częste mycie rąk ogranicza przenoszenie zarazków. Gdy brakuje dostępu do bieżącej wody, warto używać żelu antybakteryjnego o stężeniu alkoholu 60–70 procent. Przed jedzeniem dobrze też przetrzeć sztućce i szklanki chusteczką do dezynfekcji.

U dzieci biegunka podróżnych zdarza się częściej, bo maluchy rzadziej pamiętają o higienie dłoni. Dlatego rodzice powinni regularnie przypominać im o myciu rąk, zwłaszcza po wyjściu z toalety i przed posiłkiem.

Kiedy stosować probiotyki i szczepienia?

Probiotyki zawierają szczepy bakterii z rodzaju Lactobacillus lub Bifidobacterium. Ich przyjmowanie zwykle zaczyna się 7 dni przed wyjazdem i kontynuuje przez cały pobyt. Nie dają one pełnej ochrony, ale wspierają mikroflorę jelit i mogą skrócić czas trwania biegunki o 17–30 godzin.

Szczepienia przeciw durowi brzusznemu, wirusowemu zapaleniu wątroby typu A oraz cholerze zaleca się szczególnie przed dłuższymi podróżami do Afryki, Azji Południowo-Wschodniej i Ameryki Łacińskiej. Immunizacja chroni przed częścią chorób przenoszonych brudnymi rękami.

Osoby z niedokwasotą, przewlekłym zapaleniem błony śluzowej żołądka, niedoborem immunoglobuliny A, zakażeniem HIV lub zaburzeniami mikroflory jelitowej są bardziej narażone na zakażenie. U nich przestrzeganie zasad higieny ma szczególne znaczenie.

Co jeść i pić podczas biegunki?

Najważniejszą zasadą w biegunce podróżnych jest uzupełnianie płynów. Nawadnianie to podstawa leczenia, która chroni przed ciężkim odwodnieniem.

W lekkiej postaci sprawdza się woda butelkowana, gorzka herbata, rosół albo napary z mięty i rumianku. Przy większej utracie płynów lepiej sięgnąć po doustne płyny nawadniające. Zawierają one sód, potas i glukozę w odpowiednich proporcjach.

Dieta powinna być lekkostrawna i uboga w cukier, alkohol oraz ostre przyprawy. Dobrze tolerowane są suchary, ryż, banany, gotowane ziemniaki i gotowane warzywa, z wyjątkiem kapusty oraz kalafiora. W miarę ustępowania objawów można stopniowo rozszerzać menu.

Leki przeciwbiegunkowe, takie jak loperamid, zmniejszają częstotliwość wypróżnień, ale nie wolno ich stosować przy biegunce bakteryjnej. Mogą wtedy zatrzymać toksyny w organizmie. Antybiotyki, na przykład azytromycyna, rifaksymina lub nifuroksazyd, są zarezerwowane dla ciężkich zakażeń. Diosmektyt wzmacnia błonę śluzową jelit i wiąże bakterie oraz wirusy.

U dzieci nawadnianie jest jeszcze ważniejsze niż u dorosłych. Dziecko do drugiego roku życia powinno otrzymywać około 100 ml płynu po każdym wypróżnieniu, a starsze – około 200 ml. Jeśli niemowlę ma mniej niż 3 miesiące, konieczna jest szybka konsultacja lekarska.

Co zabrać do podróżnej apteczki?

Dobrze wyposażona apteczka pomaga złagodzić pierwsze dolegliwości i uzupełnić straty płynów. Warto spakować ją przed wyjazdem, nie dopiero po pojawieniu się objawów. Przydatne są między innymi:

• doustne płyny nawadniające w saszetkach,
• probiotyki w formie, która nie wymaga przechowywania w lodówce,
• paracetamol lub ibuprofen na gorączkę i ból brzucha,
• żel antybakteryjny do rąk na bazie alkoholu,
• chusteczki antybakteryjne do przetarcia naczyń,
• leki przeciwwymiotne.

Oprócz leków warto zabrać chemiczne środki do uzdatniania wody oraz filtr turystyczny. Dla osób z wrażliwym przewodem pokarmowym przydatny bywa także węgiel aktywny, który wiąże część toksyn.

Przed wyjazdem dobrze jest wyrobić kartę EKUZ, a poza Unią Europejską wykupić polisę ubezpieczeniową. Dzięki temu koszty ewentualnego leczenia nie obciążą domowego budżetu. Osoby przewlekle chore powinny skonsultować zawartość apteczki z lekarzem lub farmaceutą.